Клешч Варроа: апісанне, біялогія і шляхі заражэння пчол

Вось гэтая маленькая істота (якая адносіцца да павукападобных) падобная на краба – клешч Варроа (памерам ~ 1х2 мм) – паставіла на калені многія пчальнікі па ўсяму свету: ад дробных аматарскіх да цэлых пчалярскіх ферм. А некаторыя гаспадаркі і зусім цалкам знішчыла. На жаль, нашэсце паразіта з кожным годам толькі ўзрастае…

Клешч Варроа

Адкуль клешч Варроа ўзяўся на Беларусі?

Цікава, што ў даваеннай літаратуры па пчалярству клешч Варроа ніяк не згадваецца.  І гэта не выпадкова. Не было яго ніколі ні ў Беларусі, ні ў Еўропе,  ні на ўсім абшары СССР.

Аднак у 60-70-х гадах клешч пранік на Далёкі Ўсход СССР з суседняга Кітаю. Хочацца дадаць, што і меданосных пчол туды завезлі з еўрапейскай часткі (першапачаткова там іх не было).  Першыя гады клешч ніяк сябе не выяўляў, адаптаваўся, а потым даў прыкурыць! Калі пчаляры Далёкага Усходу зразумелі, што гэта бяда – было ўжо позна. Пчальнікі сталі гінуць проста на вачах. Пчаляры з усходу сталі тэрмінова прадаваць пчол за бясцэнак – толькі каб зрубіць хоць якую капейку. Калі адна пчаліная сям’я тады каштавала 75 рублёў, то яны прадавалі заражаныя сем’і па 25 руб.

Клешч Варроа на пчале

Адзін пачатковец-пчаляр з падмаскоўя, даведаўся пра танных пчол (яму гэта паведаміў зяць, які служыў там) і гэты масквіч праз свайго зяця-ваеннага лётчыка, на ваенна-транспартным самалёце прывёз пчальнік да сябе ў падмаскоўе. Так з’явіўся клешч Варроа  ў Маскоўскім рэгіёне, а далей пайшло-паехала! І пайшла ўся гэтая інвазія па Еўрапейскай частцы СССР, потым па Беларусі, а потым па ўсёй Еўропе. Вось так рукажопства прагрэсіўных савецкіх пчаляроў і людская сквапнасць распаўсюдзілі заразу па свеце. Пакуль адзіным месцам, дзе кляшча Варроа няма, з’яўляецца Аўстралія.

Клешч Варроа

Клешч Варроа на лічынцы пчалы
Біялогія кляшча Варроа

Сустракаецца вось такая назва кляшча на лацінскай мове — Varroa jacobsoni Oudemans, 1904. Расшыфруем назву. Лічыцца, што род дадзеных кляшчоў названы ў гонар рымскага навукоўца Марка Варон. Відавая назва звязана з прозвішчам энтамолага Эдварда Якабсона, упершыню які знайшоў гэтага паразіта. А заключная частка назвы паказвае, што дэталёва апісаў кляшча галандскі навуковец Удэман у 1904 годзе.

Клешч Варроа на пчале

Існуе і іншы від кляшча – Varroa destructor Anderson & Trueman, 2000, які быў выдзелены ў асобную групу. Навукоўцы (мабыць, Андэрсан і Труман) знайшлі нейкія там адрозненні на генным узроўні і зрабілі выснову, што клешч Varroa jacobsoni жыве ў рэгіёне Малайзіі і Інданезіі, а клешч Varroa destructor на ўсёй іншай частцы планеты. Атрымліваецца, на беларускіх пасеках арудуе менавіта гэты від. 

Да таго ж, клешч Варроа Якабсон мае больш круглявыя формы, у той час як у форме цела Варроа Деструктара праглядаецца авал.

І дарэчы, менавіта клешч Варроа вінаваты ў тым, што на Беларусі не засталося дзікіх меданосных пчол. Бо выжыць без дапамогі чалавека ім стала проста немагчыма. Дзіўна толькі, што клешч не прычыняе шкоды восам, шэршням і чмялям…

Самка кляшча Варроа мае авальнае сплясканае цела карычневага колеру (шырыня 1,8 мм і даўжыня каля 1 мм), жывуць да 10 месяцаў.

Самец кляшча Варроа
Самец кляшча Варроа

Самец, белага колеру, крыху менш за самку (жыве 15-20 дзён). Зімуюць толькі самкі і не абы дзе, а на целе пчалы. Прычым, адна самка за зіму можа знішчыць не адну пчалу, так як ёй для харчавання патрабуецца 5,5 мікралітраў пчалінай крыві, а ў пчалы ў сярэднім толькі 4,3 мкл.

Са з’яўленнем у пчаліным гняздзе адкрытага расплоду самка кляшча адкладае да сямі яек (памерам 0,3х0,2 мм, якіх не відаць няўзброеным вокам) на ўнутраных сценках каморак. Пранікае ў каморкі самка за 1-3 дні да іх запячатвання пчоламі. Лічыцца, што больш за ўсё клешч аддае перавагу трутневым каморкам. У актыўны перыяд пчалярскага сезону (ва ўмовах умеранага клімату) адна самка здольная адкласці да 25 яек. У сярэднім, на дзесяць самак-заснавальніц, пры паражэнні пчаліных каморак, прыходзіцца 7-14 новых даччыных самак і 15-20 пры паражэнні трутневага расплоду.

Дейтонімфа самкі кляшча Варроа
Дейтанімфа самкі кляшча Варроа
Клешч Варроа - выгляд знізу
Клешч Варроа — выгляд знізу

Кляшчы Варроа на пчале

З першага яйка часцей за ўсё развіваецца мужчынская асобіна, з астатніх – жаночыя асобіны. Да моманту выхаду працоўнай пчалы (або трутня) з каморкі, самец кляшча Варроа паспявае апладніць самак, так як цыкл развіцця кляшча складае ўсяго 5-7 дзён (у залежнасці ад пола кляшча і тыпу пчалінага расплоду), хоць пры неспрыяльных умовах развіццё можа зацягнуцца на дзень-два. Самцы не харчуюцца і неўзабаве гінуць, а самкі пакідаюць каморку сваім ходам альбо на пчале ці трутні.

Самкі кляшча Варроа ў стадыі протанімф
Самкі кляшча Варроа ў стадыі протанімф
Мужчынская асобіна кляшча Варроа
Мужчынская асобіна кляшча Варроа

Позна адкладзеныя кляшчом яйкі не паспяваюць развіцца да дарослых асобін і, часцей за ўсё, гінуць. Яны не могуць харчавацца, так як зацвярдзелы хітын кукалкі пчалы (або кукалкі трутня) ужо для іх не па зубах.

Шляхі заражэння пчол кляшчом Варроа

• пры блуканні пчол і пчаліным крадзяжы;
• пры падсільванні рамкамі з расплодам, узятымі ад хворых сямей;
• пры аб’яднанні сем’яў, адна з якіх апынулася паражонай варроатозам;
• можна атрымаць заражэнне пры качаванні ад пчальніка, які стаіць непадалёк;
• пры бескантрольнай куплі пчол і матак ад сумнеўных пчаляроў.

Пчала ляціць з кляшчом Варроа

Арыентуецца ў прасторы самка кляшча з дапамогай спецыяльных органаў, размешчаных на пярэдніх лапках, рухаючыся на крыніцу цяпла. У паразіта добра развітая тактыльная адчувальнасць – пры найменшым дотыку з пчалой маментальна прымацоўваецца да яе і як дасведчаны вершнік перасоўваецца па канечнасцям, імкнучыся перайсці на цела.

Вандроўка Варроа з пчалы на пчалу

Маладыя самкі кляшча Варроа не застаюцца ў вуллі, а могуць падарожнічаць. Для перамяшчэння (унутры вулля, ад вулля да вулля, ад пчальніка да пчальніка) самка выкарыстоўвае пчол, якія з’яўляюцца адначасова і крыніцай ежы. Клешч Варроа рэдка, але можа выкарыстоўваць для часовага знаходжання або для кароткачасовага перамяшчэння чмялёў, вос, мух і жукоў (напрыклад, божую кароўку), якія наведваюць кветкі. Таксама самкі могуць выкарыстоўваць кветкі меданосных і пылканосных раслін у якасці прыпыначнага пункту, дзе могуць знаходзіцца ажно да 5-7 дзён.

Праз некалькі дзён пасля выхаду з каморак маладыя самкі гатовыя стаць самкамі-заснавальніцамі, то бок узнаўляць ужо сваё нашчадства. Паводле розных звестак ва ўмераным поясе ў сям’і меданоснай пчалы за год можа вывесціся да 40 пакаленняў кляшчоў (аптымальныя ўмовы для развіцця Варроа – тэмпература 34-36 ° С і адносная вільготнасць 60-80%). Яшчэ больш пакаленняў кляшча выходзіць у месцах, дзе пчолы цэлы год вырошчваюць расплод, гэта значыць ва ўмовах тропікаў і субтропікаў.

Нягледзячы на велізарнае негатыўнае ўздзеянне паразіта на пчалярства (хвароба, выкліканая кляшчом, называецца варроатозам) жыццё кляшча часта схільнае да розных смяротных небяспек, самка можа папросту заблытацца ў нітках кокана, які прадзе лічынка пчалы або захлынуцца ў корме, які не даела тая ж лічынка пчалы. Таксама гінуць і яйкі кляшча пры недастатковых для развіцця тэмпературы і вільготнасці.

Трэба заўсёды памятаць, што калі ў сям’і пчол з’явіўся клешч Варроа, то (без дапамогі чалавека) гэтая калонія асуджаная на смерць.  Самі пчолы пазбавіцца ад паразіта не могуць.

Мабыць у вас паўстае лагічнае пытанне: «А ці не з’ем я кляшча, калі буду есці мёд?». Не, сябры, гэта не магчыма.
Па-першае, клешч Варроа жыве ці на пчолах (трутнях), ці на лічынках пчол (трутняў), а ніяк не ў мядовых сотах.
І па-другое, мёд, перад тым як трапіць у слоік, праходзіць праз некалькі этапаў фільтрацыі. Так што, ешце смела.

Лячэнне пчол ад кляшча адбываецца камбінаваным шляхам, каб апрацоўка праходзіла больш паспяхова. Але пра гэта чытайце ў наступных артыкулах. Беражыце сябе і пчол, бывайце здаровы.